ایلقار خییولو

نئجه کی آیدین‌دیر ،هر ادبیاتین دونیا سوییه سینده اینکشاف ائتمه‌سی و چیچکلنمه‌سی ،چئشیدلی ندنلردن آسیلی‌دیر.بو ندنلری دوزگون الده ائدیب ،گرچک‌لشدیرمک، هر ادبیاتین گلیشمه‌‎سینده دانیلماز و اینانیلماز ائتگی‌لری اولاجاقدیر.بو ندنلری بوتؤولوکده بئله دئیه بیله‌ریک :توپلوم‌دا نه قدر ادبیات وادبیاتچی‌یا ده‌یه‌ر و ئریلیرسه ،ادبیات و ادبیاتچی اؤنملی ساییلیرسا و اونلارا حؤرمت بسله‌نیرسه  بیر او قدر ادبیاتچی دیرچه‌لیب، ادبیات گلیشیب ،و ده‌یرلی اثرلر یارانمالی‌دیر بئله بیر حالدا ادبیات توپلومون گؤوده ‌سینه هوپاراق دیش اؤلکه لرده ده یایملانیب و بوتون ادبیات دونیاسیندا اؤزه‌ل یئر قازانمالی‌دیر .هر ادبیاتین اینکیشاف پروسه‌سینین دؤنوش نوقطه‌سی ،یارانمیش اثرلری دونیانین دیری دیللرینه چئویرمک‌ده دوغرولور و بو مسئله یعنی ادبیاتین دونیالاشماسی ،توپلوم ایچره کوتلوی لشیب و دونیا اینسانلارلا  یاخین ایلگی‌لشمکده جانلانیر . بوردا بو ندنلری ایسپانیول ادبیاتیندا اؤته‌ری آچیقلا ماق ایسته‌ییره‌م:

1-      ادبیات و ادبیاتچی‌یا ده‌یر وئریب و اونا حؤرمت بسله‌مک:

500 ایل بوندان اؤنجه ، ایسپانیا میللتی کلاسیک ادبیاتی اوخوماقلا چوخ ماراقلانیردی. تحصیل قازانماق و درس اوخوماق دیله‌یی ، ایسپانیا میللتی‌نین آراسیندا چوخ آرتمیشدی نئجه کی 1551-ینجی ایلده سالامانکا بیلیم یوردو تک باشینا 5850 کیمسه اؤیرنجی‌سی واریدی.بو دؤور‌ده ادبیاتین یوکسک سوییه‌ده ایره‌لی آدیملاماغینین ندنلرینی لاپ قاباریق شکیلده حاکیمییت و دربارین آپاردیغی سییاست‌ده گؤره بیله‌ریک. بو زامان‌لاردا ادیب‌لر دربار و اؤزه‌للیکله اشراف طرفیندن  آلقیشلانیب و اونلارا انعام وئریلیردی. بو چاغلاردا قهرمانلیق و چوبانلیق ژانرینده  سئوگی ناغیل‌لاری ایسپانیا میللتی‌نی داها آرتیق ماراقلاندیریردی و عوام اینسانلاردان،باش دوشونن اینسانلارا دک بو اثرلری اوخویوردولار . یاواش –یاواش رومان یازماغا زمینه یارانیردی او جومله دن 1553-جی ایلده شیطنت‌چیلیک سبکینده اولان بیرینجی رومان ،«تورمس لی لازیلو »آدلی بیر کیتاب ایدی و او ناغیل‌دا آلچاق اینسانلاری ناغیلین قهرمانی ائدیب و یوخسوللوغو عیصیانلا ،عیصیانی‌دا زارافاتلا اؤده‌ییردی.1599دادا ماتئوآلئمان«کوزمان دوالفراچه» آدلی بیر رومان یاراتدی.بو رومان بیر نفر آلچاق ،شوخلوقچو و شن یاشایان بیر کیمسه‌‌نین یاشام صحنه‌لری‌دیر.و نئچه ایل بوندان سونرا سروانتس بو ایکی ناغیلی ادغام ائتمک له «دون کیشوت» رومانی‌نی یاراتدی.

بو دؤورده ادبیاتچی‌یا ده‌یر وئریب اونا حؤرمت بسله‌مه‌یی باشقا بیر فورمادادا گؤره بیلیریک.ایسپانیا میللتینه ایلنجه ساییلان،شاعیرلر آراسیندا کی یاریشمالار ایدی. لوپه دووگا دئمیشکن 300 شاعیر «ملک الشعرا»مقامی‌نی قازانماغا رقابت ائدیردیلر ومیللت دژخیم‌لرین عقیده آراماق سیستمینده،کیلیسانین دئدیکلریندن چیخان سوچلولارین یاندیریلیب و اینجیدیلمک‌لریندن لذّت آپاریردیلارسا،بیراو قدرده شئعیر یاریشمالاریندان‌دا لذّت آپاریردیلار.

شئعیرلر اؤیره‌دیجی قونولاردا،نثرلر اؤیود،ناغیل‌لار سئوگی ژانرینده ،سجع‌لر چوبانچیلیق و گولمه‌لی قهرمانلیق شئعیرلری و اپیک قصیده‌لر و غزل‌لر دن عیبارت ایدی.

و نهایت‌ده ادبیاتچی‌یا حؤرمت بسله‌مه‌یین سون درجه‌سی‌نی اینسانلارین لوپ دووگایا قارشی نئجه سایقی گؤسترمه سینده گؤروروک.لوپ دووگا،1000ینجی پیئسی یاییملاندیراندان سونر،بوتون اینسانلار اراسیندا یوخاری درجه‌ده سئویملی بیراینسانا چئوریلیر.نئجه کی لوپ دووگا هر بیر یئره گئتدیکده اونو اورتالاییب قادینلار و اوشاقلار الینی اؤپوردولر.لوپ دووگانین سونونجو شئعیری آلتین چاغ آدلی بیر شئعیردیر.

2- اثرلرین یوکسک سایی‌دا یاییملانماسی:

دئمک ،هر اینسان بیر کیتاب‌دیر،اؤزاوخوجوسونو گؤزله‌یه‌رک و هر یارادیجی،یاشام موزه‌سینده گؤرمه‌لی و اوخومالی بؤیوک بیر یاپیت‌دیر،اینسانلاری گؤزله‌یه‌رک. نه قدر صنعت‌چی‌نین یاراتدیغی اثر یوکسک سویه‌ده اکرانا قویولوب و گئنیش بیر دوروم‌دا چیخیش ائده بیلیرسه،اوقدر یارانان اثر کوتله‌وی‌لشیب،داها آرتیق تنقید اولونوب و میللتین دویغولاری‌یلا اویغونلاشیب اوندان سونرا یارانان اثرلرین‌ده گوجله‌نیلمه‌سینده اونملی ایز بوراخاجاق.بو آرادا ایسپانیول ادبیاتیندا«دون کیشوت» میگل سروانتس‌ین اثری ایندی‌یه دک،دئمک اولار دونیانین بوتون دیری دیللرینه چئوریلیب و 30میلیون نسخه‌دن آرتیق ساتیلیب‌دیر («دون کیشوت» انجیل‌دن سونرا دونیادا لاپ چوخ سایی‌دا یاییملانمیش کیتابلاردان‌دیر.) بیز بو یاییم مسئله‌سی‌نی نئچه یوز ایل بوندان اؤنجه باشقا اثرلرده باشقا بیر فورمادا گؤره بیله‌ریک. اؤرنک اولاراق گارسیلا زودلاوئگا وارلی بیر عائیله‌ده یاشایان ایگید و دؤیوشچو بیر ادبیاتچی‌ ایدی.لاوگا غزل قالیبینی ایسانییادا گئنل‌لشدیردیک‌دن سونرا،نهایت‌ده چوخلو جسارت و قورخمامازلیغینا گورا 33 یاشیندا اؤلدورولدو. بو شاعیرین شئعیرلری ایکی قطع‌ده و بالاجا بیر شکیلده چاپ اولوندو و هر یئره اسپانیا اوردوسو گئدیردی‌سه بو کیتابلار اویئرلرده یاییملانیردی.لاوگانین اؤلومومیللتی چوخ کدرلندیردی.نییه کی میللت،لاوگانی گئنیش سوییه‌ده یاییملانمیش کیتابلارینین واسیطه‌سیله تانیمیشدیلار اونون کیتابینی بسته‌له‌ییب،تصنیف‌لر یاراتمیشلار پیئس یازانلاردا اؤز پیئس‌لرینده دووگانین شیئعیرلریندن یارارلانیردیلار.

3-یارانمیش اثرلری دونیانین دیری دیللرینه چئویرمک:

یارادیجی اؤز جوغرافییاسینین سرحدلرینده  یاشاییب،تاریخ و فولکلورونو تانیییب و اؤز میللتینی دوشونورسه  یاراتدیغی اثرلر آرتیق کوتله‌وی‌لشیر واونون  یاراتدیغی اثرلر اؤز خالقینین اؤزه‌للیکلرینی داشیییر .بیر یازیچی هر نه قدرمیللتینین دویغولارینی ایستکلرینی سوسیال و سییاسال دورومونو دوزگون تانیییرسا یاراتدیغی اثرده بو دوروملارا باغلی آرتیق خالق آرا آد قازانمالیدیر.آنجاق بو اثرلر مرزلری سندیریب دونیالاشمالیدیرلار کی بو دونیالاشماغا بر نئچه عامیل گره‌ک‌لیدیر:

(1)اثرلرین دونیا  دیری دیللرینه چئوریلمه‌سی  (2)دونیا میللت‌لرینین دویغولارینی،ایستکلرینی،سوسیال و سیاسال دورومونو گئنل سوییه‌ده ایفا ائتمه‌سی:یعنی بوتون اینسانلار اثرله ایلگی‌له‌نه بیلسین و و اثر اؤلکه ایچینده اولان سیمگه‌لره ، اؤزه‌ل عادت عنعنه‌لره و اؤزه‌ل بیر میللته عایید اولسادا،دونیانین هر بیر یئرینده و هربیر اینسان طرفیندن اوخونورسا ایضاحلارا احتیاج اولماسین.

اؤرنک اولاراق،«گراسیان»آدلی بیر نفر یسوعی کشیش،«انتقاد»آدیندا اوچ جیلدلیک بیر کیتاب یازیر.بوکیتاب شوپنهاوری ماراقلاندیریر و بو کیتابی آلمانجایا چئویرمه‌یه مجبور ائدیر.شوپنهاور بو کیتابی چئویردیکده،اونو دونیانین ان گؤزه‌ل کیتابلاریندان ساییر. ناغیل بئله‌دیر کی،ایسپانیالی بیر گمی‌چی سنت هلن آداسینداغرق اولدوقدا وحشی بیر آدامی بربیت ائتدیکده،آوروپا تمددونون‌دن ‌انتقاد ائدیر...کی بو ناغیلی بیر قایناق بیلیرلر«رابینسون کروزوئه»انگلستان لی «دیفوئه»نین اثرینه.

اثرلرین دونیا دیللرینه چئوریلمه‌یینده،کالدرون اثرلریندن‌ده آد آپارماق اولار. کالدرون (1681-1600)ایسپانیانین بؤیوک درام یازان وشاعیرلریندن ایدی. کالدرون حقوق اوخویاراق تئزلیکله بو ایشدن الینی اوزدو و پیئس یازماغا باشلادی. بیر نئچه واختلار نیظام‌دا دؤیوشچولوک ائتدی. نئچه ایل روحانیت پالتاریندا قوللوق ائتدی.و اونا گورادا بو شاعیر و یازیچی‌نین پیئس‌لر و غز‌لری‌ده مذهبی بویاسی وار.آنجاق غیر مذهبی پیئس‌لردن‌ده «شلی درام» کالدرونون«حئیرتلندیریجی اووسونچو» آدلی اثرینی آزاد بیر شکیلده چئویردی و«زالامیه شهرداری‌‍سی‌نین باشقانی»آدلی بیر اثرده «فیتو جرالد»-ین واسیطه‌سیله انگیلیسجه‌یه چئوریلدی.

4-کوتلوی لشمک و بوتون اینسانلارا یازماق :

ایسپانیانین بیر سیرا گؤزه‌للیک سئورلیک اثرلری و ادبی سبک‌لری،کلاسیک ادبیات دؤره‌سینده یاراندی و ،دونیا ادبیاتی‌نین شکیل‌لنمه‌سینده دانیلماز بیر نقشی اولدو.«شهسواران» ناغیل‌لاری‌نین ایده‌آلیسمینه و ایبریا یاریم آداسیندا اولان،اورتا چاغین نجیب زاده‌لری‌نین قارشیسندا بیر چئشید کوتله دوشونن ناتورالیسم ظهور ائتدی و اؤزوندن سونرا‌کی یازینال دئوریلمه‌لرینده دانیلماز ائتگی‌سی اولدو.ایسپانیول ادبیاتیندا بو سیرا اثرلردن بیرینجی‌سی« کمدی تراژدی‌سی »سلستینا ،فناندو روخاس-ین اثری‌دیر.رئالیسم سبکینده یارانان باشقا اثر پیکارئسک رومانی (لات‌چیلیق ادبیاتی)دیر.لاساریود تورمس آدلی بیر اثر کی یازیچی ‌سی بللی دئییل،بو یازینال سبکین ان آدلیم اثری‌دیر.

بو یازینال ده‌به‌ریشین یوخاری سوییه‌سی سوندا «دون کیشوت» اثرینده لاپ آیدین گؤرونور. بو اثر چوخلو کاراکتر و صحنه‌لری‌ایله مدرن رومانین تمل داشین قویان‌دیر.

بو کوتله‌وی‌لشمه یالنیز ادبیات‌دا یوخ بلکه اینسانی علم‌لرده‌ده باش وئردی و «متنوعات»آدلی اثرلرین یارانماغینا سبب اولدو.و اثرلرآوروپانین باشا باشیندا یاخشی قارشیلاندی و چئشیدلی دیللره چئوریلدی «متنوعات»ائله بیر یازینال اثردیر کی چئشیدلی علم‌لرین بیر یئره ییغیشماغیندان یارانیر،بونلارین بیر بیریله ایلگی‌سی اولماسادا،چوخلو اؤیره‌دیجی آماجلاری وار.

5-میللت‌له یاشماق و میللتی دوشونمک :

خوزه مارتی دئمیشکن:ایلک اونجه عدالت، سونرا هنر گلمه‌لی‌دیر.«یاشام کوره‎سینی ایستی ساخلاماغا هر بیر شئی حتی هنری‌ده گره‌ک اودون ایچینه آتاق.ده‌میر ایراده‌لره مالک اولان صنعچی‌نین بوینوندا آغیر بیر گؤره‌و و اونملی بیر سورون اولسا،اودا اؤز میللتی و یا مظلوم و الی قولو زنجیرلنمیش میللتلرین یولوندا چالیشیب،اثر یارادیب و اونلارین تاپدالانمیش حاقلاری  اوغروندا بیر تریبون اولوب و اونلارین سسینی دونیایا چاتدیرماق‌دیر.مظلوم میللتی یاشاتماق اونلارا گوار یاراتماق حتی دوستاق ائدیلیب و عدالت‌سیزلیگین سویوق میله‌لرین آرخاسیندا قانداللانماق او جومله صنعتچی‌لرین اؤزه‌للیکلریندن‌دیر کی تاریخ‌ده آدلاری قیزیل بیر بایراق کیمی یئلله‌نمکده‌دیر.یانیس ریتسوس،پابلو نرودا،خوزه مارتی،اوکتاویو پاز ،صمد بهرنگی،رابین درانات تاگور ،ناظیم حکمت و... .

میللتین کؤکسونده چیرپینان جانلی اوره‌ک کیمی حیات تاپان یازیچی اوزامان ابدی‌لشیر کی بیرچوروموش توپلومون لایه‌لرینده،میللتین آلت بیلینجینده یئرلشمیش قالاق-قالاق دردلرینده‌ن دانیشا و اؤز کسگین قلمینین اوجوندان اعتراض قیشقیرتیلارینی کاغاذ اوستونده سسلندیره.ایسپانیادا بوبارده‌ده چوخلو اؤرنک‌لری سایماق اولار و حتی چوخ کئچمیش زامانلاردا‌دا بئله بیر یازیچیلارو اثرلرله  اوزبه‌اوز اولورق.

ایستانبولجادا منثور ادبیاتدا بیرینجی اؤرنک ساییلان «السید حماسه‌سی»-نده وطن سئورلیک اوغروندا قهرمانلیق یارادان «رودزیگو دیاث دی فیفار» ،«مغوار جینابلاری» آدیلا تانینمیش بیر کیمسه‌نین یاشامیندا باش وئرمیش اولایلاری گؤسترمکده‌دیر.بو اثر میلادین 12ینجی یوزایللیگینه عاییددیر.

بو اؤزه‌للیک‌لری داشییان شاعیرلردن «لوئیس پونس دو لئون»دان‌دا آد آپارماق اولار. بو راهب شاعیر،ایسپانیانین ان گؤزه‌ل غزل سؤیله‌ینلریندن اولاراق،سالامانکا بیلیم یوردوندا اوستاد ایدی.و سلئیمان نبی‌نین شئعیرلرینی چوبانچیلیق سرودلارا چئویرمکده بئش ایل مدتینده دوستاق ائدیلیر و روح وئریجی غزللری،بو شاعیرین 40 ایل اؤلوموندن سونرا یاییملانیر.باشقا اؤرنکلردن«کوئه ودو»دان آد آپارماق اولار. ماجراجو بیر شاعیر،گرگین و تلاطم‌لی بیر یاشام یاشایار کن ایتالیایا سفر ائتدیکده دارایی وزارتینده قوللوق ائدیر و ایسپانیایا قاییتدیقدا،دؤدونجو فیلیپ‌ین منشی‌سی عونوانیندا ایشه باشلاییر.«ایت و قیزدیرما» آدیندا بیر کیتاب یازیر و او کیتابدا هر بیر شئیه یوروش ائدیر گونگورا ادبی شیوه‌سی ایله قارشی قارشییا دایاندیقدا،نهایت‌ده شاهین اصراف کارلیغینا و وزیرین لیاقت‌سیزلیگینه یازدیغی نامه‌لر اتّهامینه 5 ایل مدتینده سولو بیر دوستاقدا حبس اولونور و 1645 نجی ایلده دونیاسینی ده‌ییشیر

اسیپانیا ادبیاتیندا نوبل اؤدولو قازانانلار

1904 خوزه ائچگاری ایسا گوئری (1910-1832) پیئس‌لرینه گورا

1922 خاسینتو بناوئنته ای مارتینئز(1954-1866) پیئس لرینه گورا

1956 خوان ارمون خیمئنز (1951-1881) شئعیرلرینه گورا

1977 ویسئنته الئکسیاندئر(1984-1898) شئعیرلرینه گورا

1989 کامیلو خوزه سئلا (1916) رومانلارینا گورا