ایلقار خییولو

دیل و دونیا ادبیاتی

دوغال اولاراق، هر بیر میللتین دیل، کولتور و ادبیاتینین چیچک لنمه سی، او میللتین کولتوره ل وارلیقلارینین آپ -آیدین اوزه چیخیب تانینماسیندان و اونونلا بیرگه، دونیا ادبیاتینی تانییب و اونون اوْلوملو اؤزه للیکلریندن ائتگی لنمسینه دایاقدیر. بیزیم دیلیمیز اولان آذربایجان تورکجه سی نین اینکیشافی، هر نه دن اؤنجه اسکی زامان لاردان بیزه قالمیش یاپیت لارین بیلیم سل و صنعت سل آراشدیرماسیندان آسیلیدیر. "ویتگنشتاین" دئییر :"دیلیمین سرحدلری دونیامین سرحدلریدیر". بیز گئنیش سرحد لی بیر دیله، توکنمز و پارلاق بیر ادبی یاتیریما یییه لندیگیمیز یئرده، یاشادیغیمیز چاغداش عصرده بو دیرلی ادبی یاتیریمی اؤز دیل داشلاریمیزا آرتیق تانیتدیرمالییق. نییه کی هر بیر میللتین کولتورونون چیچک لنمه سی و اینکیشاف ائتمه سی اونون صنعتینین و ادبیاتینین گلیشمه سینه باغلی دیر.

آذربایجان تورکجه سی نین گوجلو، گئنیشلنمیش و تاریخ سل بیر دیلی و ادبیاتی اولدوغو یئرده، تورک یازیچی نه قدر فولکولور خزینه سیندن، ادبی وارلیقلاریندان و دیلینین قابلیت لریندن چوخ فایدالانیرسا او قدر اونون یازیب و یاراتدیغی اثر دیرلی و گوجلو اولاجاق؛ نئجه کی 1930 لاردا، آدلیم دیلچی EDWARD SAPIR  و  BENJAMIN LEE WOLFطرفیندن اورتایا قویولموش بیر نظریه اساسیندا "تفکورون گئنیشلیگی دیلین سؤز خزینه سی و قراماتیک قابلیت لرینین گئنیشلیگی قدر دیر".

نه یاخشی کی بو گون آذربایجان تورکجه سی بو قده ر چتینلیک لرین ایچیندن باش قالدیریب اینکیشاف ائتمه ده دیر. بو آرادا دونیا ادبیاتینین اؤنده گئده ن اؤلکه لرینی تانیماق، نه قده ر اؤنملی اولا بیلر! ادبیات ساحه سینده بؤیوک زیروه لری قازانمیش اؤلکه لرین دیل، کولتور و ادبیاتینی تانیماق هر بیر میللتین ادبیاتینین چیچکلنمه سینده و اینکیشاف ائتمه سینده بؤیوک رولو وار و یازیچی اؤز آنا دیلینی یوکسک درجه ده الده ائده بیلیرسه و دونیانین باشقا دیری دیللرینی اؤیره نه بیلیرسه، بؤیوک زیروه له ری قازانمالیدیر و اثرلری ده داها آرتیق دونیالاشمالیدیر. آدلیم آلمان فیلسوفو "ویلهلم فون هومبولت"(1767-1835) دئمیش کی"اینسانین دونیا گؤروشو دیلدن آسیلیدیر." و بو گون دونیا ادبیاتیندا بورخس-ین بؤیوک اوغورلاری، نئچه دیلی بیلدیگیندن ده اولا بیلر.  بورخس 10 یاشیندا، آنا دیلی نی اؤیرندیکده، اینگیلیسجه نی ده اؤیره نیب و زامان ساووشدوقجا، لاتین، اسپانیا، آلمان و فرانسا دیللرینه ده تسلط تاپیر و بو دیللرده ن بؤیوک چئویرمه لر  و اثر لر یارادیر.

بو آرادا بیز چالیشاجاغیق ایمکانیمیز اولان قدر، دونیا سویه سینده مطرح ادبیاتا یییه لنه ن اؤلکه لرین ادبیاتینی آراشدیریب و یازیچیلاریمیزا دونیا یارادیجیلیقلاریندان آرتیق بیلگی لر الده ائتدیره ک. بو ایشین باشلانیشیندا دونیانین اؤنملی دیللریندن ساییلان و 500 میلیون نفر دن آرتیق دانیشیلان، ایسپانیول دیلی و لاتین ادبیاتی باره ده دانیشیلاجاق. سروانتس-ین(1547-1616) "دن کیشوت" آدلی رمانی، مدرن رمانین باشلانقیجی ساییلان اثر حاققیندا، ایلک دؤنه پیئس یازماقدا آوروپادا بؤیوک دئوریم یارادان و دونیا پیئس یازانلارینی ائتگیلندیره ن "لوپه د ووگا" (۱۵۶۲-۱۶۵۳( حاققیندا، دونیانین بؤیوک و شاه اثر لری بو دیلده اولدوغونا گؤره، بو ادبیات آرتیق تانیتدیریلیب آراشدیریلاجاق.

ایسپانیول ادبیاتینا قیسا بیر باخیش

 ایسپانیول ادبیاتی گوجلو و جیددی شکیلده 12-جی یوزایللیکده ن بویانا باشلانیر. بو ایللرده ایسپانیولون (منثور) ادبیاتی "مولانین آندی" آدلی بیر اثر له (السید حماسه سی) له باشلانیر. بو ناغیل وطن اوغروندا قهرمانلیقلار یاردان و وطن سئورلیک دویغولاریلا یاشایان "رودزیگو دیاث دی فیفار"ا عایید دیر. رودزیگو، ناغیلدا "مغوار" جینابلاری آدیلا تانینیر. 13-جی یوزایللیکده باشقا ائپیک اثر لر اوزه چیخیر و دئمک اولار ایسپانیانین بیرینجی آدلیم شاعیری "القس جونثالودی برسیو" دور، شاعیر بو زامان لاردا بیر سیرا دین‌سل قصیده لرده یارادیر. ائله بو چاغلاردا 10-ونجو آلفونسو(1221-1284) ایسپانیانین آدلیم حکیم، شاعیر و یازیچی سی ،عرب ادبیاتی آوروپانین باتی اؤلکه‌لرینه گئتمه یینده بیر کؤرپو اولور. 14-جی یوزایللیگین ان اؤنملی کیتابی ساییلان "لوبیث دی‌ایالا" او دوره نین توپلومسال دورومونا عایید، قصیده قالیبینده اولان بیر یاپیت دیر. 10-ونجو آلفونسو دان سونرا، "فیران بیریث دی جوثمان" و "امیر دون خوان مانویل" آلفونسونون باجیسی اوغلو، ایسپانیول دیلینده بیرینجی گوده ناغیللار توپلوسو اولان "آری یولداشلیق" آدلی بیر کیتابی تالیف ائدیر.1492-جی ایلدن "آنتونیو دِ نبریخا" یازدیغی کاستیلی دیلین قیراماتیک کیتابینین یاییلماسیلا، دونیا سویه سینده دئییله ن ایسپانیا نین "آلتین چاغ"ی باشلانیر و "کالدرون د لا بارکا" نین اؤلمه ییله سونا چاتیر. باشقا یؤن دن  دئمک ایسته سک، 1479 دا ایسپانیا، آراگون و کاستیل له بیرلشدیک ده، کریستوف کولومب آمریکانی کشف ائتدیک ده و ایتالیا ایله قورولان کولتوره ل آلیش وئریش سونوجوندا، ایسپانیول رنسانسی باشلانماق قرارینا گلیر. بو  گلیشمیش  دؤورون داها زنگین اثرلری‎‎ "میگل دِ سروانتس" ، "لوپه دِ وگا" و"کالدرون"ون یاپیت لاریندان عیبارت دیر. "آلتین چاغ" عیبارتی بیرینجی دؤنه "وگا"نین دانیشیقلاریندا بیر اوتوروم دا ایشله نیلیب؛ سروانتسین دون کیشوت اثرینی(1605) بیر شاه اثر آدلاندیردیغی بیر یئرده.

بونلارین هامیسیندان اؤنملی، ایسپانیانین لاتین آمریکاسینا (گونئی آمریکا یا) یورو مه یی و اؤز دیل و ادبیاتینی اورا تحمیل ائتمه یی و اورانین ائتنیک و تاریخسل دیل، فولکولور و ادبیاتینی آرادان آپارماغی، گونئی آمریکا ادبیاتیندا بؤیوک بیر ساواش و موباریزه ادبیاتی یارانماسینا سبب اولماغی باره ده ده دانیشیلاجاق. بونا باخاراق کی گله‌جک مقاله‌لرین بؤیوک حیصصه‌سینی لاتین آمریکا ادبیاتی باره‌ده اولاجاق لازیم گؤرونور کی لاتین سؤزجویو باره‌ده بیر آز بیلگی الده ائدیلسین.

لاتین نه دئمک دیر؟

لاتین سؤزجویونون یارانماسی دئمک اوچ مین ایل بوندان اؤنجه، "تروا" نین ساواشینا و او چاغلاردا باش وئره ن اولای لاردان یارانیب و او زامانلارا عایید دیر. بو دوره ده ایتالیا نین ایلکین بومی لری یاشادیغی یئرده، لاتینوس آدلی بیر پادیشاه واریدی. یونانلی لار واسیطه‌سیله تروا فتح اولونور. انئاس ساواش دا مغلوب اولدوقدان سونرا اؤز یاشادیغی یئرده ن کؤچور و قاچدیغی یولون یؤنونده ایتالیا یا یاخینلیشدیقدا لاتینوس پادیشاهلیغینا سیغینیر. اونلار دا انئاسا یئر وئریر. زامان ساووشدوقجا ایتالیا آدلی بیر اؤلکه گئنیش سویه ده اینکیشاف ائدیر. رومون  ایمپیراطورلوغو یوکسک  درجه ده گوجلنیر و ایتالیالی لار اؤز میللتینین دیلینی و کولتورونو لاتینوس آدلاندیردیقدا، ایسپانیانین قوزئییندن ایندی کی رومانیه قدر اولان اؤلکه لری فتح ائدیب الده ائتدیکدن سونرا بو دیلدن، دئدیگیمیز جوغرافیالارا اویغون اولان چئشیدلی دیللر یارانیر. او جومله دن رومانیا، فرانسا، آراگون، لئون، کاتالان، گالیسیا، کاستیل، سارد، اکسیتان دیللری‌دیر. بو آرادا ایسپانیا ایمپیراطورلوغو گوجلندیکده آمریکا قارره سینه یوروش ائدیر. بو یوروش لر " کریستف کولومب " ون واسیطه سیله 1492-1502  ایللرینده ایسپانیانین پادیشاهی(بئشینجی فردیناند) نین چاغیندا باش وئریر و بو یؤندن لاتین دئییله ن دیللر آمریکایا یول تاپیر. بو زامانلاردا بیرلشمیش قوزئی آمریکا ایمپیراطورلوغونون گؤنئیه دوغرو گلمه سینین قاباغین آلماغا، اوچونجو  ناپلئون مکزیکه یوروش ائدیر و " لاتین" سؤزجویو بیرینجی دؤنه اولاراق1861 –جی ایلده گونئی آمریکایا ایطلاق اولونور.

ایندی بیز بو باشلانقیجدا گوده و اؤته ری بیر باخیشدان سونرا، ایسپانیا ادبیاتی اؤزه للیک له لاتین آمریکا ادبیاتی باره ده دانیشماق ایسته ییریک. اؤلکه لر، اؤدوللر، شاعیر و یازیچی لار حاققیندا، یئری اولدوقجا ایسپانیول و لاتین آمریکا ادبیاتینین دونیا سویه سینده حئیرت ائدیجی چیخیشی، دونیا ادبیاتینی ائتگی لندیردیگی، سیحیرلی رئالیزمی یاراتدیغی، و دونیانین بؤیوک ادبی اؤدول لرینی اؤزه ل لیکله نوبل اؤدولونو 5 دؤنه قازاندیغی یئرده، معلومات وئریله جک. دئدیگیمیز قونولاردا و یازیلان مقاله لر حاققیندا و آپاریلاجاق موباحیثه لر اساسدا، بیزه یاردیم اولون و اؤز اؤنر لرینیزی و بیلگیلرینیزی بیزده ن اسیرگه مه یین.

بو مقاله‌نین آردی وار...