ایلقار خییولو

اورتاچاغ

711-جی ایلده عرب حمله سیندن سونرا، "ایبئر" یاریم آداسیندا دانیشیلان "لاتینجه"، گئتدیکجه یئره ل بیر دیله چئوریلدی.

9-جی یوزایللیکده، ایچ بؤلگه نین قوزئیینده "بورقوس" کندینین دولایلاریندا اورتایا چیخان "کاستیلیا" لهجه سی، ایسپانیانین عرب حمله سیندن قورتولماسیلا، گونئیه دوغرو یاییلماغا باشلادی.

11-جی یوزایللیکده "مادرید" و "تولدو" دولایلاریندا دانیشیلان بو دیل، 15-جی یوزایللیکده "کاستیلیا" و "آراگون" پادیشاهلیق لارینین بیرلشمه سیله، ایسپانیانین رسمی دیلی اولدو و بئله لیکله ایسپانیانین اولوسال دیلی یعنی "کاستیلیا" لهجه سینده یازیلان یاپیت لار، ایسپانیول ادبیاتینین آنا بؤلومونو خلق ائتدی.

1085 ده "تولدو"نون عرب حمله سیندن قورتولماسیلا، بو کند دوغو دیللریندن یاپیلان چئویریلر ایچین بیر اوجاق اولموشدو. بو چئویریلر نثر قولونون گلیشمه سینده اؤنملی بیر ائتکه ن اولدو.

11-جی یوزایللیکدن قالما بیلینن ایلک ایسپانیول متن لری، عرب حرفلریله و "کاستیلیا" لهجه سیله یازیلیب. بو اثرلر یالنیزلیق و سئوگی کیمی اینجه دویغولاری دیله گتیره ن قیسا شئعیر لر دیر. داها سونرالار ایسه بوتون آوروپادا یایغینلیق قازانان، قهرومانلیق داستانلاری ایسپانیادا دا یایغین بیر ادبیات آخیمی اولدو. بونلارین آراسیندا ان اؤنملی اولان یازی و 12-جی یوزایللیکدن گونوموزه قدر داوام تاپان، یازاری بیلینمه یه ن، "السید حماسه سی" دیر. بو اثر "کاستیلیا" سویلو "روی دیاث دی فیفار"، "مغوار" لقبیله تانینان و وطن سئوه‌رلیک اوغروندا قهرومانلیق لار یارادان بیر دؤیوشچونون ناغیلیدیر. بو اثر دئمک اولار ایسپانیول ادبیاتینین بیرینجی نثر اؤرنه ییدیر. بو چاغدا فرانسیز داستانلارینین یانی سیرا، دینسل قونولو شئعیرلرده یازیلدی...

کامیل قهرمان اوغلو

آرمود یاشیللیغینا آخیردی گونئی!

آلما آلیشماسینا،

بیر قاریشقانین گؤزونده اوشاغا قالدی او!

بیردوغوزون باخیشیندا،

اؤپوش-اؤپوش مچیدلری یالادی!

وآسلاندی قیفیللاردان.

گؤز یاشیندان پیغمبر آخدی

…و تانری سؤیودلری ساغینا وئردی.

ووه…الله اکبر!

زامان پاشازاده

حایاتدان کسیب

یاماییرام خایال شه‌هریمه!

دووار- دووار تیکیرم

گویه‌رچین نونوندن داها آلچاق،

وقارتال اوچوشوندان داها یوکسک!

خایال-خایال گومولورم

یاشاییرام اؤلورم.!

هاچانسا باتمیش بیر شهرین تاپینتیسی تک

کرپیچ-کرپیچ،

 سوموک-سوموک خورتلایاجاغام.

عیسی زینی

ایله‌شیرسن آرابادا

و من

  چوخالیرام

       هرصاباح

   ایکی گوزگو آراسیندا

               آغ گوزگو

                       قارا گوزگو.

...سوروره‌م ده‌لیجه‌سینه

هئچ قارشییا باخمادان!

قیرپما گؤزلرینی

             ...هلاک اولوروق!.

ایلقار خییولو

نئجه کی آیدین‌دیر ،هر ادبیاتین دونیا سوییه سینده اینکشاف ائتمه‌سی و چیچکلنمه‌سی ،چئشیدلی ندنلردن آسیلی‌دیر.بو ندنلری دوزگون الده ائدیب ،گرچک‌لشدیرمک، هر ادبیاتین گلیشمه‌‎سینده دانیلماز و اینانیلماز ائتگی‌لری اولاجاقدیر.بو ندنلری بوتؤولوکده بئله دئیه بیله‌ریک :توپلوم‌دا نه قدر ادبیات وادبیاتچی‌یا ده‌یه‌ر و ئریلیرسه ،ادبیات و ادبیاتچی اؤنملی ساییلیرسا و اونلارا حؤرمت بسله‌نیرسه  بیر او قدر ادبیاتچی دیرچه‌لیب، ادبیات گلیشیب و ده‌یرلی اثرلر یارانمالی‌دیر بئله بیر حالدا ادبیات توپلومون گؤوده ‌سینه هوپاراق دیش اؤلکه لرده ده یایملانیب و بوتون ادبیات دونیاسیندا اؤزه‌ل یئر قازانمالی‌دیر .هر ادبیاتین اینکیشاف پروسه‌سینین دؤنوش نوقطه‌سی ،یارانمیش اثرلری دونیانین دیری دیللرینه چئویرمک‌ده دوغرولور و بو مسئله یعنی ادبیاتین دونیالاشماسی ،توپلوم ایچره کوتلوی لشیب و دونیا اینسانلارلا  یاخین ایلگی‌لشمکده جانلانیر . بوردا بو ندنلری ایسپانیول ادبیاتیندا اؤته‌ری آچیقلا ماق ایسته‌ییره‌م:

کامیل قهرمان اوغلو

...و قانداللی قوْللاری سنه تاپشیردیم

                                          سنه!

دار آغاجلاریندان گؤیه‌ره‌ن

                    بدن‌سیز باشلاردان نه خبر؟!

چیغیریش تومورجوقلارین باغریندان سولان

                      کؤمور لحظه‌لردن،قان آغلا.

توفنگ‌لرین،

     گولوشون اوخشا بیزه... .

شکیل چکن:دانسو پاشازاده

زامان پاشازاده

بئینیم،

قوللوقچو چیراغینین قولودور

بیر تومارلا قوْلو باغلی قوُللوغوندادیر دئولرین. 

اوره‌ییم

اوزونتولری‌نین ائوی‌دیر!

اونلار دوُیور من‌سه اوزولوره‌م.

اللریم،اللریمدن آلینمیش

و بارماق ایزلریم

 بوتون زامانلاردان و مکانلاردان منیمسه‌نیب.

گؤزلریم، بیر بارماقدان آسیلی‌دیر

یؤن اوندان

  و آیدین گله‌جکلرین ایلغیمیندا کور اولماق مندن.

عیسی زینی

سن گئدیرسن!

         سویوناراق یاشامینی آنیلارا.

سن گئدیرسن!

         یویوناراق غوربتینی روژ لکه‌لی شافاقلارا.

سن بو یولون گؤوشه‌یی‌سن .

و بیلیرسن حسرتینین مئتراژینی

و سئویرسن او آغ بیرچک،

                 او تومانچاق

                           سئودالارین سوچلارینی!.         

 یاشار اولدوز

گله‌‌جک بیر گون

گله‌جک بیر گون،

        آچاجاق شه‌هرین دومان قاپیسین!

قان دامجی‌لی شافاق

           سؤکوله‌جک آرخاسیندا!

گله‌جک

        اَینینده آیین گوموش کؤینگی،

و چیل کپنکلرین

         گول یوخوسوندان اویانمیش اللرینده

                                      زیتون بوداقلاری.

و مینلرجه شهیدین لاختالانمیش قانی، دوداقلاریندا!

ایلقار خییولو

دیل و دونیا ادبیاتی

دوغال اولاراق، هر بیر میللتین دیل، کولتور و ادبیاتینین چیچک لنمه سی، او میللتین کولتوره ل وارلیقلارینین آپ -آیدین اوزه چیخیب تانینماسیندان و اونونلا بیرگه، دونیا ادبیاتینی تانییب و اونون اوْلوملو اؤزه للیکلریندن ائتگی لنمسینه دایاقدیر. بیزیم دیلیمیز اولان آذربایجان تورکجه سی نین اینکیشافی، هر نه دن اؤنجه اسکی زامان لاردان بیزه قالمیش یاپیت لارین بیلیم سل و صنعت سل آراشدیرماسیندان آسیلیدیر. "ویتگنشتاین" دئییر :"دیلیمین سرحدلری دونیامین سرحدلریدیر". بیز گئنیش سرحد لی بیر دیله، توکنمز و پارلاق بیر ادبی یاتیریما یییه لندیگیمیز یئرده، یاشادیغیمیز چاغداش عصرده بو دیرلی ادبی یاتیریمی اؤز دیل داشلاریمیزا آرتیق تانیتدیرمالییق. نییه کی هر بیر میللتین کولتورونون چیچک لنمه سی و اینکیشاف ائتمه سی اونون صنعتینین و ادبیاتینین گلیشمه سینه باغلی دیر.

آذربایجان تورکجه سی نین گوجلو، گئنیشلنمیش و تاریخ سل بیر دیلی و ادبیاتی اولدوغو یئرده، تورک یازیچی نه قدر فولکولور خزینه سیندن، ادبی وارلیقلاریندان و دیلینین قابلیت لریندن چوخ فایدالانیرسا او قدر اونون یازیب و یاراتدیغی اثر دیرلی و گوجلو اولاجاق؛ نئجه کی 1930 لاردا، آدلیم دیلچی EDWARD SAPIR  و  BENJAMIN LEE WOLFطرفیندن اورتایا قویولموش بیر نظریه اساسیندا "تفکورون گئنیشلیگی دیلین سؤز خزینه سی و قراماتیک قابلیت لرینین گئنیشلیگی قدر دیر".